Şimaldan - Baş Qafqaz dağları, qərbdən - Göyçə gölü hövzəsi də daxil olmaqla Alagöz dağ silsiləsi və Şərqi Anadolu, şərqdən - Xəzər dənizi, cənubdan isə Sultaniyyə-Zəncan-Həmədan hüdudları ilə əhatə olunan tarixi Azərbaycan torpaqları müasir sivilizasiyanın inkişafına başladığı ən qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Azərbaycan xalqı bu ərazidə - tarixi Azərbaycan torpaqlarında zəngin və özünəməxsus bir mədəniyyət, o cümlədən dövlətçilik ənənələri yaratmışdır.
Azərbaycan adının tarixi tələffüzü cürbəcür olmuşdur. Qaynaqlarda bu ad qədimdən başlayaraq Andirpatian, Atropatena, Adirbican, Azirbican və nəhayət, Azərbaycan şəklində işlənmişdir.
AZƏRBAYCAN TARİXİ HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT
Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tarixi kökləri
Son iki yüz il ərzində regionda gedən mürəkkəb siyasi proseslər nəticəsində azərbaycanlılar öz əzəli yurdlarından zorla köçürülməyə, etnik təmizləmə və deportasiya siyasətinə məruz qalmışlar.
İran və Rusiya arasında Gülüstan (1813), Türkmənçay (1828), Rusiya və Türkiyə arasında Andrianopol müqaviləsi imzalandıqdan sonra İran və Türkiyədən ermənilərin kütləvi surətdə Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi həyata keçirildi. Torpaqları zəbt olunmuş azərbaycanlılar isə süni şəkildə qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə salındılar.
Ermənilər öz planlarını mərhələ-mərhələ həyata keçirmişlər. Əvvəlcə onlar Azərbaycan torpaqlarında, yəni keçmiş Irəvan xanlığı (sonradan Irəvan quberniyası) ərazisində kiçik bir Ermənistan Respublikasını (9,7 min kv.km) yaratmış, tədricən onun ərazisini böyüdərək 29,8 min kv.km-ə çatdırmışlar.
Türklərin ilk qurduqları imperatorluq Hun İmperatorluğudur
Türklər' en ilk qurduqları imperatorluq Hun İmperatorluğu' dayan. Türklər' en daha köhnədən də dövlətlər qurduqlarını bilirik amma Hun Dövləti çox geniş bir sahə üzərində başqa millətləri də idarəsi altına alan böyük bir dövlət olduğu üçün, ona imperatorluq adını veririk. Hun İmperatorluğu Hun Türkləri tərəfindən M. Ö 220 ilində quruldu. Hunlar bu günki Moğolistan bölgəsində quruldu. Hunlar bu günki Moğalistan bölgəsində, yəni Çin' en şimal-qərbində yaşayırdılar. Bu bölgədə hakimiyyət qurduqları və gənişləməyə başladıqları üçün Çinlilər onları böyük bir təhlükə sayırdılar. Həqiqətən Hunlar, əsgərlikdəki üstünlükləri sayəsində Çin ordularını davamlı təxribata uğradırdılar.
ÇAĞATAY XAN/MEHMANXANALIĞI VƏ TEYMURLULAR
Moğollar 1220-ci ildə Harezmşahlar' ı məğlub etdikdən sonra onların ölkəsini başdan-başa zəbt etmişlər idi. Cəngik' en ölümü üzərinə ölkəsi oğulları arasında paylaşılınca bu bölgə ikinci oğulu Çağatay' a qaldı və bura mərkəzi əvvəl Almalık, sonra Kaşgar olan Çağatay Xan/mehmanxanalığı' nın torpaqları arasına girdi. Cəngik Xan/mehmanxana, Moğol soyundan idi, lakin qurduğu imperatorluqda əhalinin böyük bir qisimini Türklər meydana gətirirdi və dövlət təşkilatının xeyli çox addımlarında Türklər vardı. Hətta buna görə bəzi tarixçilər Cəngik' i ilk dəfə bütün Türklər' i tək dövlət halında yığan hökmdar olaraq görərlər. Onun ölümündən sonra Türklər dövlətə daha çox hakim olmağa başladılar və Cəngik İmperatorluğu qısa bir zaman içində həm Müsəlmanlaşdı həm Türkləşdi.
UYĞURLAR
Uyğurlar, Böyük Hunlar' ın nəvələridir. Bunlar Selenga Çayı ətrafında yaşayırdılar. Əryin deyilən Uyğur bəyləri Göktürk Dövləti' nə bağlı ikən Göktürk Dövləti 630' da Çin hakimiyyətinə girincə Uyğurlar müstəqil bir dövlət oldular və bəyləri İlteber adını aldı. 646 ilində Uyğur Kağanlığı quruldu, lakin ikinci Göktürk Dövləti' nin məşhur kağanı Kapgan bunları yenidən dövlətə bağladı. Uyğurlar nəhayət 745 ilində Göktürk Dövləti' nin içinə düşdüyü qarışıqlıqdan faydalanaraq, bəyləri Kutlug Müdrik Kül' ün idarəsində bu dövləti ortadan qaldırdılar. Kutlug Müdrik, Uyğur Kağanı oldu.
Uyğurlar bir tərəfdən dağınıq Türk qəbilələrini öz idarələri altında toplarkən bir tərəfdən Çin üzərindəki nəşr/təzyiqləri artırdılar. 751 ilində, yəni Uyğur Kağanlığı' nın ilk illərində böyük çin ordusu Talas Meydan Döyüş' ından Qar/qazanclıq və Ərəblər' a məğlub olmuş, beləcə Çin' en qüvvəti böyük ölçüdə qırılmışdı. Türklər artıq Çin' en daxili işlərə qarışırdılar. kutlug Müdrik' deyil sonra Moyunçur, sonra da onun oğulu Bögü Kağan Uyğur taxtına oturdular. Uyğur Dövləti' nin ən parlaq çağı Bögü Kağan' ın iyirmi illik hökmdarlıq dövrüdür.
