Sona Sulduzlu
Imminin zamanında, xalq nə qədər təməddündən uzaq yaşasaydı da, içlərində insanlar tapılardı ki, camaatdan başqa cürə (sərbəst) yaşasınlar. Belə insanların olması Immini sevindirərdi. Bu insanlardan ikisi Qulam ilə Məryəm idi. Qulam əkinçilikdən başqa ovçuluğa da məşqul idi. O, sinninə görə şəsli-şəhamətli bir qoca idi. Xalqın dediyinə görə o iki rəkət namazdan başqa hər zadı bilərmiş. Misal üçün bir adam damın üstündən keçəndə, bilərmiş o qadındır ya kişi, qızdır ya gəlin. O, bilirdi xalq onun dalıycan nələr deyir, ancaq o, kimsəyə məhəl qoymayıb, öz yolunu gedərdi.
Günlərin bir günündə, Azan verən, Qulama namaz qılmıyanın cəzası nə olduğunu demişdi. Qulam gülə-gülə onun cavabında demişdi:
"Mən Allahımla öz dilimdə danışaram, istəsən deyim eşit! Mən ərəb dilini başa düşmərəm. Bəyə qarıxdım yalvarmaq yerinə söyüş verdim. Sizdən nə gizlin, siz mənim ağzımın pərtovluğunu bilirsinizki! "
Çay qırağında
Baxış sayı: 54
Açar sözlər: ədəbiyat
ALPER TUNGA DASTANI
"Bu günki Türkcəmizlə: "Al/götür Ər Tunga, Türk Bəyləri içində adı və müqəddəsliyi bilinən və tanınan bir igid idi; geniş məlumatının yanında sayıla bilməyəcək qədər çox fəziləti vardı; məlumatlı idi; anlayışlı idi, üstünlükləri çox idi." Alp Ər Tunga Dastanı haqqındakı məlumatların ən əhəmiyyətli qaynağı Divan-ı Lüğət-ı Türk' növ. Miladdan sonra on birinci əsrdə Kaşğarlı Mahmud tərəfindən yazılan bu əsərdə, Dastanın, böyük bir ehtimalla son qisimlərinə aid bir ağı (sagu) yazılı olaraq verilmekredir.
Manqurt
Çingiz Aytmatov
( "Gün var əsrə bərabər "romanından parça )
Ana-Beyit qəbiristanlığının öz tarixi vardı. Əvvəl-başdan rəvayət onunla başlanırdı ki, bu yerləri zəbt eləyən juanjuanlar əsir tutduqları düşmən əsgərləri ilə çox amansız rəftar eləyirmişlər. Imkanları olanda əsiri qonşu ölkələrə qul satarmışlar, bu da əsir üçün xoşbəxtlik hesab olunurmuş, çünki ümid yeri qalırdı, kim bilir, bəlkə elə bir imkanı oldu ki, qaçıb vətənə qayıtdı... Juanjuanların özləri üçün qul saxladıqları əsirləri isə dəhşətli tale gözləyirdi. Onlar öz qurbanlarının başına zif keçirib dözülməz işgəncə verərək onun yaddaşını tamam yox eləyirmişlər. Bu işi adətən, davada əsir alınmış cavan döyüşçülərin başına gətirirmişlər. Əvvəlcə onların başını qırxırmışlar, tükləri bir-bir dibinəcən təmizləyirmişlər. Başı qırxıb qurtaranacan Juanjuanların təcrübəli qəssabları lap yaxında qart bir dəvə kəsərmiş. Dəvənin dərisini soyanda, əvvəlcə onun ən ağır və möhkəm olan boyun dərisindən başlayarmışlar. O dəqiqə də hissələrə bölüb, buğlana-buğlana başı qırxılmış əsirlərin başına keçirərmişlər, dərinin çəkilplainməyi ilə saqqız zifi kimi yapışmağı bir olurmuş–bir növ indiki üzgüçülük papaqları kimi. Başına belə iş gətirilən adam ya ağır işgəngələrə dözməyib ölür, ya da ömür-billah yaddaşını itirib manqurt olurmuş–yə’ni keçmişini xatırlaya bilməyən qula çevrilirmiş. Bir dəvənin boyun dərisi beş-altı zifə bəs eləyirmiş. Zif salınandan sonra məhkumun boynuna taxta kündə keçirirmişlər ki, başını yerə çatdıra bilməsin. Onların tükürpədici nalələri boş yerə narahatçılıq verməsin deyə yazıqları bu vəziyyətdə uzaq yerə aparıb, əl-ayaqları bağlı, ac-susuz atarmışlar qızmar günün altına. Işgəncə bir neçə gün sürürmüş. Müəyyən yerlərdə də güclü gözətçi dəstələri qoyarmışlar ki, hələ sağkən qohumlarından, əqrəbalarından gəlib onları xilas etmək fikrinə düşsələr, qoymasınlar. Ancaq belə hallar çox nadir olurmuş, çünki açıq düzənlikdə hər cür hərəkət uzaqdan görünür. Sonralar bir nəfərin manqurt olunmağı xəbəri gəlib qəbiləyə çatanda, onun ən yaxın qohmları belə onu xilas eləmək, ya satın alıb qurtarmaq istəmirmişlər, çünki bu, aplaindamın özünü yox, müqəvvasını qaytarmaq demək idi. Rəvayətdə Nayman-Ana kimi tanınan bircə nayman qadını öz oğlunun bu bədbəxtliyi ilə barışa bilməyib. Sarı-özək əfsanəsində də elə bu barədə danışırlar. Qəbiristanlığın adı da bununla əlaqədardır–Ana-Beyit, yə’ni Ana məskəni .
BU DASTANI
Dastana qəhrəman olaraq adını verən Bu, təxminlərə görə M. Ö dördüncü əsrdə yaşamışdır. Bir Türk Xaqanınıdır. Dastanda Makedoniyalı İskəndər' en, İran üzərindən Asiya' ya doğru gedişi əsnasında zəbt döyüşləri və bu döyüşlərin Türklərlə əlaqədar hissəs(n)i izah edilməkdədir. Türk boylarının təşəkkülü, Türklərin şəhər həyatı yaşamağa başlamaları, eyni zamanda millətini keçici bir zəbtdən mümkün olduğu qədər can və mal itkisinə uğratmadan qurtarmaq üçün düşünən bir xaqanın qayğıları da izah edilən dastanın ən böyük xüsusiyyəti, daha sonrakı Türk dastanlarında inkişaf edəcək olan ana xətt və motivləri işləməsidir.
"Nə qız oldu nə gəlin, Yandı odlara buda"()
Payızın axırları idi. Səhərlər gün çıxmadan hava yaman soyuq olurdu. Bu gün yer qırov bağlamışdı. Immi tezdən qalxıb gündəlik işlərini görməyə başlamışdı. O, tövlədə mallara baxıb, inəkləri sağdı. Immi inəklərinə ad qoymuşdu. O, inəkləri sağanda onlara danışardı. Bu gün də o, onlara qışın yaxınlaşmasından danışırdı. Onlara uşaqların ayaqqabılarından, qış paltarlarından deyirdi. O, Sarıbaş adlı inəyə deyirdi: "Sarıbaş, sevin danalara ayaqqabı lazım deyil, yoxsa sən də mənim kimi qəmə qalacaqdın… "
Immi əlində inəksağan dolçası tövlədən çıxdı. "Ay havar!" deyə bir bağırma səsi eşitdi. Dayandı. Qulaq asdı. Səs Tərlan bacının səsinə oxşayırdı. Immi dolçanı mətbəxə buraxıb küçəyə çıxdı. O, düz eşitmişdi. Bağıran Tərlan bacı idi. " Aha! Deyəsən Mir Novruz öldü." Düşünərək o, Tərlanın həyətinə girdi.
Mir Novruz cansız bir qoca idi. O, cavanlıqda əkin əksə də, indi neçə ildən bəri seyidmalı ilə yaşayırdı. Immi həyətə gircək çaşdı. Mir Novruz Tərlanla birlikdə ağlaşırdı. Immi birindən soruşdu. Ay balam, nə olub? Xalq nədən ağlaşır? Bir qadın cavab verdi: -Pərvanə ölmüş. Imminin gözləri yekəldi. Immi Kim deyir, deyə soruşdu. Qadın gözləri ilə mətbəxi göstərdi. Immi mətbəxə girdi. Pərvanə ağaç kimi qurumuş, gözləri kəlləsinə çıxmışdı. Ağzının qırağından qan axıb, quruyub qalmışdı, rəngi qap-qara olmuşdu. Imminin gözləri qaraldı. Dünya başına fırlandı. Ayaqları sustaldı. O, astanadan içəriyə-eşiyə çıxa bilmədi. Istədi çığırsın, ancaq səsi çıxmadı. Durduğu yerdə quruyub qaldı. Bu an Kübra xala yetişib, onu eşiyə çəkdi.
Payızın axırları idi. Səhərlər gün çıxmadan hava yaman soyuq olurdu. Bu gün yer qırov bağlamışdı. Immi tezdən qalxıb gündəlik işlərini görməyə başlamışdı. O, tövlədə mallara baxıb, inəkləri sağdı. Immi inəklərinə ad qoymuşdu. O, inəkləri sağanda onlara danışardı. Bu gün də o, onlara qışın yaxınlaşmasından danışırdı. Onlara uşaqların ayaqqabılarından, qış paltarlarından deyirdi. O, Sarıbaş adlı inəyə deyirdi: "Sarıbaş, sevin danalara ayaqqabı lazım deyil, yoxsa sən də mənim kimi qəmə qalacaqdın… "
Immi əlində inəksağan dolçası tövlədən çıxdı. "Ay havar!" deyə bir bağırma səsi eşitdi. Dayandı. Qulaq asdı. Səs Tərlan bacının səsinə oxşayırdı. Immi dolçanı mətbəxə buraxıb küçəyə çıxdı. O, düz eşitmişdi. Bağıran Tərlan bacı idi. " Aha! Deyəsən Mir Novruz öldü." Düşünərək o, Tərlanın həyətinə girdi.
Mir Novruz cansız bir qoca idi. O, cavanlıqda əkin əksə də, indi neçə ildən bəri seyidmalı ilə yaşayırdı. Immi həyətə gircək çaşdı. Mir Novruz Tərlanla birlikdə ağlaşırdı. Immi birindən soruşdu. Ay balam, nə olub? Xalq nədən ağlaşır? Bir qadın cavab verdi: -Pərvanə ölmüş. Imminin gözləri yekəldi. Immi Kim deyir, deyə soruşdu. Qadın gözləri ilə mətbəxi göstərdi. Immi mətbəxə girdi. Pərvanə ağaç kimi qurumuş, gözləri kəlləsinə çıxmışdı. Ağzının qırağından qan axıb, quruyub qalmışdı, rəngi qap-qara olmuşdu. Imminin gözləri qaraldı. Dünya başına fırlandı. Ayaqları sustaldı. O, astanadan içəriyə-eşiyə çıxa bilmədi. Istədi çığırsın, ancaq səsi çıxmadı. Durduğu yerdə quruyub qaldı. Bu an Kübra xala yetişib, onu eşiyə çəkdi.
