MAYOR AİŞƏ XANIM
Gələcək Hərbi haqqında yazılmış əsərlərdə sinə sinəyə vuruşmuş xeyli çox Müsəlman Türk qadınlarından bəhs edilər. Nənə Xatun, Quru Fatma, Aişə Çavuş adları çox sıx zikr edilən şəxsiyyətlərdir. Mayor Aişə Xanım da, adını hamı/həmişə minnət duyğularıyla xatırlamamız lazım olan mübarək analarımız arasında iştirak etməkdədir. Mayor Aişə Xanım, şəxsən öz macərasını belə izah etməkdədir:
" - Böyük hərbdə Qafqaz Cəphəsində yaralanaraq ölən ərimin və bütün vətən övladlarının intiqamını al/götürməyə and içmişdim. Allah, bu fürsəti 15 May (1)335-(1919)da mənə verdi. İzmiri Yunanlılar işğal etdiyi sırada ilk müqavimətimiz sona çatıb şəhərə Yunanlılar hakim olunca Aydına getdim. Orada fəaliyyətə keçərək bir Kuva-yı Milliyə birliyi təşkil edib, bilahare Nuru Şəbəkəsinə qatıldım. Aydın müharibələrini etdikdən sonra Koçarlıya çəkildik. Bu surətlə, bilfiil atıldığım İstiqlal Mübarizəsinə başından sonuna qədər iştirak etdim.
MAYOR AİŞƏ XANIM
Gələcək Hərbi haqqında yazılmış əsərlərdə sinə sinəyə vuruşmuş xeyli çox Müsəlman Türk qadınlarından bəhs edilər. Nənə Xatun, Quru Fatma, Aişə Çavuş adları çox sıx zikr edilən şəxsiyyətlərdir. Mayor Aişə Xanım da, adını hamı/həmişə minnət duyğularıyla xatırlamamız lazım olan mübarək analarımız arasında iştirak etməkdədir. Mayor Aişə Xanım, şəxsən öz macərasını belə izah etməkdədir:
" - Böyük hərbdə Qafqaz Cəphəsində yaralanaraq ölən ərimin və bütün vətən övladlarının intiqamını al/götürməyə and içmişdim. Allah, bu fürsəti 15 May (1)335-(1919)da mənə verdi. İzmiri Yunanlılar işğal etdiyi sırada ilk müqavimətimiz sona çatıb şəhərə Yunanlılar hakim olunca Aydına getdim. Orada fəaliyyətə keçərək bir Kuva-yı Milliyə birliyi təşkil edib, bilahare Nuru Şəbəkəsinə qatıldım. Aydın müharibələrini etdikdən sonra Koçarlıya çəkildik. Bu surətlə, bilfiil atıldığım İstiqlal Mübarizəsinə başından sonuna qədər iştirak etdim.
İlk dəfə Sakaryada sol kasığımdan piyada gülləsi ilə yaralandım. Səyyar xəstəxanada müalicədən sonra təkrar dəstəmə iltihak etdim. Böyük Hücumda Mürsəl Paşa Təriqətinə iltihak etdik. Və Axır Dağlarından düşmən gerilərinə axmağa məmur edildik. İzmirə ilk gedən birliklər arasında mən də vardım. Ancaq, bu vaxt misketle sol qıçım qırıldı."...
Mayor Aişə, ərinin ən qiymətli bir yadigarı olaraq saxladığı zinətlərini sataraq at, mavzer, paltar və çəkmə tədarük görmüş və bu mübarizədə, dərəcə dərəcə qaldıraraq Mayorluğa qədər yüksəlmişdir...
Allah, bütün Türk övladını himayələrinə məzhər etsin...
BƏLƏDÇİ XƏTTİ TƏRƏFİNDƏN
8 May 1920 tarixində Pozantıya sıxıştırılan Fransızlar çox kritik bir vəziyyətə düşmüşlər idi. Çünki, ətrafı əhatə etmiş olan Türk qüvvətlərinin edəcəkləri hücum, özlərinin yox edilməsinə səbəb ola bilərdi. Fransız komandiri böhranlı dəqiqələr keçirməkdə idi. Bu sırada, Xıdır kimi çat/yetişən gənc bir Türk qadını, guya kiçik bir ödəniş müqabilində Fransızları bu müşkül vəziyyətdən qurtarmağı qəbul etmişdi... Özlərinə sözdə bələdçilik edərək Türklər tərəfindən laqeydlik edilmiş bir istiqamətdən onları salamatlığa çıxaracaqdı.
Qərarlaşdırılan saatda hərəkətə keçən Fransızlar; gecə qaranlığında -güvəndikləri bu Türk qadının bələdçiliyində- onlar üçün məchul bir səmtə doğru gedirdilər. Günəş ışımağa başlayınca bələdçilərin ortada görülmədiyini fərqinə varan Fransızlar o ətrafın ən/en qəzalı bir yerinə, Karaboğazına sıxıştırdıqlarını böyük bir acı/ağrılı ilə anlamaqda gecikmədilər. Amma, iş işdən keçmiş idi. Tam bu sırada, başlayan Türk hücumu vəziyyətin vahametini tamamilə artırmış və Fransızlar üçün tək ümid, Karaboğazını vurub keçmək olmuşdur. Ancaq bu hərəkətin başlaması ilə birgə çox qüvvətli bir yaylım atəşinə məruz qalan Fransızları, bu basqını edən dəstəyə bir qadının əmr etdiyini dəhşətlə görmüşlər idi. Bu qadın, özlərinə bələdçilik edən qadından başqası deyildi. Və onun cəsarət və məharəti sayəsində bu Fransız qüvvəti tamamilə əsir edilmiş, kiçik də olsa bir çiban ortadan qaldırılmışdır.
Xətti tərəfindən Xanımın Oynadığı Rol Və Etdiyi Fədakarlıq
Bələdçi Xətti tərəfindənin qəhrəmanlıqlarını dilə gətirən, "Erkan-ı Hərbiyə-i Ümumiyə Riyasa idi Arxivi"ndə mövcud olan bu vəsiqəni birlikdə oxuyaq:
"Ordu Dairəsi Rəisliyinə,
26 Fevral 1936 tarix və 1. Şöbə 1988/789 saylı yazı qarşılığıdır.
İstiqlal Döyüşündə Türk qadınlarının, döyüşün davamı müddətin tərəfindən, kağnılarla və kürəkləriylə orduya sursat, silah və ərzaq daşıdıqları kimi; yaralıların yaralarını qucaqlamaq və cəphə gerisinə daşımaq kimi böyük xidmət və fədakarlıqları sabitdir…
Adananın Külek Nahiyəsinin Banzınçukur Kəndindən Həsən Ağanın Xətti tərəfindən, Fransızlara qarşı vətəni vəzifəsini etmək və yurdunu qorumaq məqsədiylə Kilikya Milli Qüvvətlərindən Əmin və Dərviş ağaların dəstəsinə könüllü olaraq iştirak etmişdir. Bu dəstələr Haçkırı, Kəpənək, Bilmədik stansiyalarında ol/tapılan Fransız qitələrinə basqınlar edərək çox zaiyat verdirmiş və Fransızlardan -çoxu Erməni əsgəri olmaq üzrə- 200dən çox əsir və bir çox qənimətlər al/götürmüşlər.
Bu müvəffəqiyyət, Adana Milli Qüvvətlərinin şöhrətini artırmış, igidlik və yılmazlıqlarıyla xatırlanan xalqın qəhrəmanlıq hislərini qamçılamış və Pozantı hücumunu tesri etmişdi. Milli Qüvvətlərimiz Pozantını muhasara etdilər. 8 May (1)336 (1920)da Pozantıya üç cəhətdən saldırış və borbardman başladı. Hakim mövqelərdə ol/tapılan toplarımızın Toros Dağlarında əks edən müdhiş səs-küylərindən zövq alan Milli Qüvvətlərimiz Pozantıya taaruruza başladılar. Bu taaruruza bütün qadınlar, uşaq-muşaqlarıyla xalqdan, bir çox kəslər iştirak etdi.
Pozantıda qapalı qalan Fransızların Tarsus istiqamətində bir yarma hərəkəti edəcəklərini anlayan Xətti tərəfindən, bir asanını tapıb Fransızlara hulul etmiş və onlara səhv bələdçilik etmiş və çox sarp olan Karaboğazını tıxadıqdan sonra fərarilik etmişdir. Ən qısa zamanda Milli Qüvvətlərə çatan Xətti tərəfindən, düşmənin çox pis vəziyyətdə olduğunu xəbər verərək əmrinə al/götürdüyü yüz/üz qədər silahlı adamı ilə Karaboğazın iki tərəfindəki təpələri işğal etmiş və Fransızlar tam yarma hərəkəti edərkən, bir atəş basqını ilə düşmənə böyük bir zayiat verdirmişdir. Bu basqın nəticəsində Fransız qitələrindən 9 zabit, 550 əsir ər və 7.5lik bir top ələ keçərilmişdir. Xətti tərəfindən Xanımın oynadığı bu rol və etdiyi fədakarlıq hər cür qəhrəmanlığın fevkindedir".
ŞƏHİD TAYYAR RƏHMİYƏ
Cənub Cəphəsində 9. Diviziya quruluşunda bir könüllü dəstə vardı. Bunun komandiri gənc bir qadın idi. Diviziyadan al/götürdüyü bir əmrlə Osmanıyadakı müstahkem Fransız qərargahına hücum edəcək olan bu dəstə, 1920 ilinin 1 İyul səhərində hərəkətə keçdi. Tayyar Rəhmiyə, dəstəsini ustaca bir tərtiblə yavaş yavaş hədəfə doğru irəlilətdi. Lakin, bir an gəldi ki, artıq irəliləməyə imkan qalmadı. Çünki, Fransız qərargahı çox yaxşı təhkim edilmiş və bol silahla müdafiə edilməkdə idi. Dayanan dəstəsini hərəkətə keçirmək, yeni bir hücum sürəti verə bilmək üçün sərf etdiyi bütün səyləri boşa çıxdığını görən bu qəhrəman müsəlman-Türk qadını şiddətli düşmən atəşinə baxmayaraq ayağa atılaraq:
- "Mən qadın olduğum halda ayaqda dayanıram da siz kişi olmanıza baxmayaraq yerlərdə sürünməkdən utanmırsınızmı". Deyə qışqırdı.
Kişilərin qüruruna toxunan bu söz və məna, bütün ürəkləri qucaqlayaraq qəhrəmanlıq hislərini qamçıladı və hücum yenidən başladı.
Yağış kimi yağan düşmən atəşi, bu hücumu bir an olsun dayandıra bilməmişdi. Qərargah binasını qucaqlayan çevrə get-gedə daralırdı. Dəstənin efradı bir qarabasma kimi hədəfinə yaxınlaşırdı. Təəssüf, çox təəssüf! Bu igid və vətənpərvər qadın, qərargah qapısına on adım/addım qala şəhid oldu. Bu itkin, burada, tamamilə başqa bir təsir meydana gətirmiş və Kuva-yı Milliyeci nəfərlərin qüruruna toxunmuşdur. Bu milli şahlanışın odladığı ruhlar, bir hücumda qərargahı zəbt etmişlər.
Türk Qadınının Qəhrəmanlıq vəsiqəsi
Tayyar Rəhmiyə ilə əlaqədar "Erkan-ı Hərbiyə-i Ümumiyə Riyasa idi Arxivi"ndə ol/tapılan sənəddə bunlar yazılıdır:
"Osmanıya Qəzasının Kaypak Nahiyəsi Raziyeler Kəndindən Rəhmiyə Xanım Fransızların işgəncə və təzyiqlərinə dözüm edə bilməyərək Hüseyin Ağanın Milli Kuvveterine könüllü olaraq iltihak etmiş və (1)336 (1920) Fevralında Hasanbeyli ətrafında 89. Diviziyala icra edilən hücuma dəstəsiylə bilfiil iştirak etmişdir. Bu müsademede Fransızlardan 80 tüfəng və 2 pulemyot alınmışdır. Müsademede şəhid düşən və atəş altında qalan iki yoldaşını qurtarmaq üçün milli qüvvətlər dərhal irəli atılaraq gedib şəhidləri qurtarmış və bu qəhrəman tərəfindən hərəkətindən ötəri özünə "tayyar" (uçan) adı verilmişdir.
İyul ayında Osmanıyadakı müstehkem Fransız qərargahına hücum edən yoldaşlarının tərəddüdünü görən Tayyar Rəhmiyə:
"-Mən qadın olduğum halda ayaqda dayanıram da siz kişi olduğunuz halda yerlərdə sürünməkdən və saxlanmaqdan utanmırsınızmı?" deyə qışqıraraq yoldaşlarını hücuma təşviq etmiş və Fransız qərargah qapısının on adım/addım qarşısında alınından al/götürdüyü bir güllə yarasıyla şəhid olmuşdur".
Türk Qadınının Vətənpərvərliyi: Domaniçli Qəhrəman Ana
Milli Mübarizə dövrlərini idrak edən qadın muharrirlerimizden Şükufe Nihal Xanım, "Domaniç Dağlarının Yolcusu-Bir Yurd Gecəsi" adlı əsərində diqqət çəkən bir hadisə nəql etməkdədir:
"... İstiqlal Cəngi sıralarında İnegöl torpaqları bir böyük faciə keçirmiş. Domaniç Dağlarından enən bir kəndli qadını, düşmənə yol göstərərək vətənə xəyanət etmiş olan öz oğulunu silahıyla vuraraq şəxsən cəzalandırmışdır. İki sətirlə qısaldılan bu hadisə, bir roman, bir dastan mövzus(n)u ola biləcək qədər geniş və əngin... Bir Türk qadınının yüksək vətən sevgisini və inancını ifadə etdiyi üçün, qadınlıq tariximizin səhifələrinə yeni bir ün qatacaq qədər haşmetli... Biricik sevimli uşağını öz əlləriylə yerə sərən qəhrəman ananın yaşadığı bu hal, həqiqətən ibrət vericidir.
Hekayəni, Qurtuluş Döyüşündə ol/tapılmış bir yoldaşdan belə dinləmişdim:
"Bir Yunan təriqəti, Bursansanın Adranos Qəzasından keçdi. Domaniçdən, Sultan Dağlarından Kütahya üzərinə doğru getdi. Qərargah Komandiri Nəzm Bəy şəhid oldu. İnegöl xalqı yeddidən yetmişinə qədər düşmənə etiraz etməyə hazır... Silah tapa bilməyənlər, daş, odun, dəmir parçalarıyla vətəni qorumağa gedirlər!..
Xəyanət Bağışlanılarmı Heç?
O sırada Domaniç Dağlarının bu igid qadını da 20 il boyunca bütün bir gəncliyini xərcləyərək yetişdirdiyi oğulunun əlinə silahını verir. Ona peyvənd etdiyi vətən sevgisindən əmin bir halda sinəsini gərə gərə, İnegölə düşmənin qarşısına göndərir.
Lakin, gəl gör ki; dağdan enən bu saf kəndli uşağı, etdiyi işin pisliyini fərqinə varmadan düşmənə xəbər daşıyır və xəyanətin ən pisini icra edir.
Bir gün, kəndində oğulunu, yurdunun qurtuluşu üçün dua edərək gözləyən bu talehsiz anaya, uğursuz bir xəbər verirlər:
" - Oğulun düşmənə casusluq etdi ana!".
Qadın bir an dayanmadan silahlarını kuşanarak atına minib yola düşür. Gizli meşələr, yalçın qayalar aşaraq bir ildırım sürəti ilə İnegölə enir. Al/götürdüyü ünvana görə oğulunun ol/tapıldığı yerə çatır. Özünü görmək üzrə gəldiyini söyləyir.
Az sonra anasının gəlişinə sevinən gənc, əlini öpmək üçün qaça qaça yaxınlaşarkən atının üstündə dimdik gözləyən qadın, quru feracesinin yerinə saxladığı silahı çəkərək tək güllələ onu torpağa sərir... Və atın başını çevirərək arxasına baxmadan, bir qasırğa sürətiylə dönüb itir..."
SÜREYYA SÜLÜN XANIM
İşdə qəhrəman Türk qadınlarından bir qəhrəman daha... Milli Mübarizə ulduzlarından bir ulduz daha... Süreyya Sülün Xanım... Süreyya Sülün Xanım Vanda doğulmuşdur. Yaşadığı qəsəbə, düşmənin qorxunc zülm və tarruzuna məruz qalmış, atası şəhid olmuşdur. Nəhayət, bir yerə gələn beşik ətrafında cəngavər, Erek qəsəbəsində toplanaraq əziz torpaqlarını müdafiə etməyə qərar verərlər. Və təbii, Süreyya Sülün Xanım və üç qardaşı da bu qəhrəmanlar meydanındadır.
Sıx borbardman altında irəliləyərək Karaköseyə gələn bu qəhrəman Kuva-yı Milliyeciler, Murad Çayı boylarında tam bir yarım ay düşmənlə vuruşdular. Ağıda doğru gedərkən ürəklər ağrısı bir mənzərə ilə qarşılaşdılar. Minlərlə Türk kəndlisinin işgəncələr içində can vermiş cəsədlərini gördülər. Bu mezalimi edən düşmənə qarşı qisasla hücum edənlərin başında Süreyya Sülün Xanım da ol/tapılmaqda idi.
Iğdır ətrafında çox qanlı vuruşmalar meydana gəldi. Düşmən birlikləri çox qüvvətli və Rusiyadan davamlı surətdə möhkəmlətmə al/götürürdü. Beşik igid, qorxmadan, qaçmadan döyüş idilər. Ölür, təslim olmurdular. Bu müharibədə Süreyya Xanımın üç qardaşı birdən şahidlik şərbətini içdilər. Qardaşlarının qollarında can verməsinə baxmayaraq qorxmadı və cenk meydanını tərk etmədi. Qala qala dörd adam qalmışlar idi. Daha sonra Karaköseyə çəkilən Süreyya Sülün Xanım, burada Ziverbey Batalyonuna iltihak etdi. Bir axtar/ara yaralandı və Ərzuruma döndü.
Düşdü önə bu analar
Dilədilər xəbərdar edələr
Bütün Türklər toplanıb
Məmləkəti qurtaralar
Kağnı ilə sursatı,
Kürəyimizdə ərzağını
Oğullarım biz daşıyarıq
Ana haqqı bu unutmarıq
Uyğun gələn ey Türk, uyğun gələn!
Türk yurduna girdi düşmən
Doğurmuşdur səni anan
Bu gün üçün ey Türk uyğun gələn!
Düşmən saldırlarına qarşı sinələrini sipər edərək müqavimət göstərən qəhrəman analarımızın haqqını ödəmək həqiqətən mümkün deyil. Necə ki Mustafa Kamal Paşa, bu gerçəyə işarələ belə deməkdədir:
"Bəlkə kişilərimiz məmləkəti zəbt edən düşmənlərə qarşı malalarıyla, sinə gərərək isbatı bədən etdilər. Lakin kişilərimizin təşkil etdiyi ordunun həyat qaynaqlarını qadınlarımız işləmişdir. Məmləkətin səbəbi mövcudiyyətini hazırlayan qadınlarımız olmuş və qadınlarımız olmaqdadır. Kimsə inkar edə bilməz ki; bu döyüşdə və ondan əvvəlki döyüşlərdə millətin can damarı hamı/həmişə qadınlarımızdır. Buna görə də, hamımız o böyük ruhlu və böyük duyğulu qadınlarımızı təşəkkür və minnətlə əbədi olaraq təzim və təqdir edək".
Araşdırma: Oğuz KÖROĞLU
